سلام محله ۱۴| ارکان پنجگانه پویش «سلام محله»

پویش «سلام محله»برنامه‌ای ملی و توسعه محله‌ محور است که با هدف ارتقای رفاه اجتماعی، سلامت روانی و مشارکت فعال مردم در محلات کشور طراحی شده است.

این پویش با رویکرد دارایی‌ محور به جای تمرکز بر کمبودها، بر ظرفیت‌ها و توانمندی‌های محلی تکیه دارد و از طریق پیوند میان مردم، تشکل‌های محلی و دستگاه‌های دولتی، شبکه‌ای پایدار برای توسعه محله ایجاد می‌کند.

دیروز در جمع صمیمی تسهیل گران این طرح ابعاد و ارکان پنجگانه آن را تشریح کردم.در این نوشتار به اختصار بدان خواهم پرداخت.

۱.کانون‌های محله‌محور

در چارچوب این طرح ۲۷۵۰کانون در سراسر کشور شناسایی شده‌اند که محور فعالیت‌های محله‌ای خواهند بود و قابلیت تبدیل به مرکز ارجاع نظام محلی را دارند به این معنا که تمام ظرفیت‌های موجود در محله، از جمله کتابخانه‌ها، ورزشگاه‌ها، مراکز بهداشتی و سایر خدمات اجتماعی از طریق این کانون‌ها به مردم معرفی و ارجاع داده می‌شوند.

در فعالیت های اجتماع محور همواره به پاتوق یا کانون‌هایی نیاز داریم که در دسترس، دارای امکانات اولیه وپذیرفته شده ازسوی اهالی محله باشد، "کارلوس مورنو" از شهر ۱۵ دقیقه‌ای با تقویت فیزیکی و کارکردی محله نام می‌برد از نظر او کانون‌های محله باید قابل دسترس باشند و اهالی حداکثر پیاده ۱۵دقیقه به این کانون‌ها دسترسی داشته باشند.

در طرح سلام تلاش شده است در محلات چنین کانون‌هایی شناسایی شوند تا کنون ۲۷۵۰کانون که اکثر آنها مراکز مثبت زندگی ، مساجد، مدارس، سراهای محله، مراکز روزانه بهزیستی،کانون‌های فرهنگی _هنری تربیتی، پارک‌ها و کتابخانه‌ها هستند.

شناسایی و به عنوان مراکز فعالیت‌های  اجتماع محور محلات، کارشان را شروع کرده‌اند.

تجربه‌ موفق ژاپن در ایجاد محله‌های سالم نشان داده چنین مراکزی می‌توانند با کاهش انزوای اجتماعی و افزایش مشارکت مردمی، سلامت روانی و جسمی افراد را ارتقا دهند.

در سوئد نیز ایجاد Community Hubs موجب افزایش دسترسی شهروندان به خدمات محلی و کاهش آسیب‌های اجتماعی شده است.

۲. تسهیلگران

تسهیلگران نقش کلیدی در فعال‌سازی ظرفیت‌های محله دارند آنها افراد را به یکدیگر متصل می‌کنند، زنجیره‌های کاری ایجاد می‌کنند و گروه‌های خودیار و همیار را سازماندهی می‌کنند.

تاکنون حدود ۳۰۰۰ تسهیلگر آموزش‌دیده در سراسر کشور در خدمت اجرای این طرح هستند.تسهیلگران مددکاران و روان‌شناسان حرفه هستند که در درجه اول توان اهالی را باور دارند و سپس تخصص حرفه‌ای برای مدد یاورانه را بکار می‌گیرند تا انرژی نهفته در افراد و محله از خفتگی به بیداری و از قوه به فعل درآید.

تجربیات بریتانیا و ویتنام نشان داده‌اند تسهیلگران می‌توانند با شبکه‌سازی و سازماندهی داوطلبان، مشارکت اجتماعی و حس تعلق به محله را تقویت کنند و نقش اساسی در تبدیل ظرفیت‌های بالقوه محله به اقدام عملی دارند.

۳. داوطلبان محلی

اصلی‌ترین رکن طرح، داوطلبان محلی هستند که تاکنون حدود ۱۶۰هزار نفر در سامانه سلام ثبت‌نام کرده‌اند.

تسهیلگران این داوطلبان را سازماندهی می‌کنند تا گروه‌های کاری جدید تشکیل دهند یا به تشکل‌ها و برنامه‌های محله متصل شوند از جمله برنامه CBR برای توسعه توانمندی افراد دارای معلولیت، گروه‌های خرد مالی، طرح‌های محب، مانا و خاتم، پایگاه‌های سلامت اجتماعی و روانی و سایر گروه‌های فعال محلی. 

ما در سازمان بهزیستی و در قالب زیست بوم جامع مشارکت به طراحی شبکه داوطلبان همت گمارده ایم، این داوطلبان در قالب همان الگو در محلات ساماندهی خواهند شد و البته در استمرار کار، سامانه بانک زمان به نهادینه سازی فعالیت های داوطلبان کمک شایانی می‌کند.

تجربه ژاپن و سوئد نشان داده است مشارکت داوطلبانه محلی در برنامه‌های اجتماعی موجب افزایش سرمایه اجتماعی، کاهش انزوای اجتماعی و بهبود کیفیت زندگی در محلات می‌شود.

در ایران نیز تجربه سازماندهی داوطلبان در پروژه‌های محله‌محور نشان داده توانمندسازی اجتماعی و اثرگذاری محله‌ای افزایش می‌یابد.

۴. تشکل‌ها و گروه‌های محلی

تشکل‌ها و گروه‌های محلی شامل خیریه‌ها، اتحادیه‌های صنفی و انجمن‌های علمی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی می‌توانند فعالیت‌های خود را با تمرکز بر کانون‌های محله گسترش دهند، خدمات خود را معرفی کنند، شبکه‌سازی کنند و نیروهای داوطلب جدید جذب کنند.

در طرح استقرار زیست بوم جامع مشارکت در سازمان بهزیستی، توسعه کمی و کیفی این تشکل ها هدف گذاری شده است در این راستا توسعه جغرافیایی و منطقه ای یعنی گسترش این تشکل ها به شهرهای میانی، کوچک و روستاها، توسعه قشری به معنی ایجاد این گروه‌ها و تشکل‌ها در اقشار گوناگون جوانان، زنان، مهندسان ،معلمان، دانشجویان و... که طرح سلام بهترین زمینه و ساختار برای گسترش این فعالیت‌ها از طریق داوطلبین محلی است.

تجربه‌ اسکاندیناوی نشان داده است شبکه‌سازی فعال تشکل‌های محلی سرمایه اجتماعی را افزایش می‌دهد و برنامه‌های اجتماعی را پایدار می‌کند.

در ایران نیز تجربه انجمن‌ها و گروه‌های مردمی در شهرهای بزرگ نشان داده است همگرایی با کانون‌های محله موجب افزایش دامنه خدمات و اثرگذاری اجتماعی می‌شود.

۵. دولت در نقش پشتیبان (سازمان‌های دولتی و عمومی)

در این طرح، دولت و سازمان‌های دولتی نقش پیش‌برنده یا تصدی‌گر ندارند بلکه تسهیلگر و پشتیبان هستند.
آنها خدمات حمایتی ارائه می‌کنند تا گروه‌های محله‌محور شکل گرفته و زیرساخت مشارکت مردمی تقویت شود از جمله ایجاد«حساب امید محله»و«بانک زمان» مهارت‌آموزی توسط سازمان فنی و حرفه‌ای، ارائه تسهیلات اشتغال و کاهش آسیب‌های اجتماعی، خدمات سلامت و غربالگری، حمایت اجرایی شهرداری‌ها و برگزاری مسابقات و نمایشگاه‌های محلی.

تجربه سوئیس و کانادا نشان داده است نقش پشتیبانانه دولت بدون تصدی‌گری مستقیم مشارکت محلی را تقویت می‌کند و در ایران نیز حمایت دستگاه‌های اجرایی اعتماد مردم را افزایش داده و پایداری فعالیت‌ها را تضمین کرده است.

در مجموع، طرح «سلام محله» با پیوند میان کانون‌های محله، تسهیلگران، داوطلبان، تشکل‌ها و دولت پشتیبان، بستری برای رفاه، توسعه، بیداری اجتماعی و سرزندگی محلات فراهم می‌کند و تمرکز بر دارایی‌ها و توانمندی‌های محله موجب می‌شود چالش‌ها به فرصت و بحران‌ها به مسیر رشد و توسعه تبدیل شوند.